Okami jest współczesną grą komputerowo-konsolową, emanującą artyzmem i poczuciem humoru swoich twórców. Wnosi kompletny pakiet dedykowany sympatykom psowatych czy koneserom przyrody i folkloru - naturę psa, i wilka, istotę kanonu kultury Nipponu (jej korzenie z nawiązaniem do pierwotnych wierzeń), magię ekosystemowej równowagi, przemyconą rangę koegzystencji oraz artyzm przepięknego designu czyniącego ową przygodę mistyczną. Technicznie kreuje podróż wcieleniem bogini Amaterasu w wilka (Okami), konkretnie zaś shiranui, czyli zjawisko optyczne zwane "błędnym ognikiem" [ang. ghost light].

Pierwszy myślowy odzew na wzmiankę o Japonii kreśli specyficzny kontrast i równowaga w jednym - tak przeciwne jak nierozerwalne, uzupełniające siebie nawzajem, a jednak przeciwstawne sobie pojęcia. Przeszłość i przyszłość, archaiczna i futurystyczna, pielęgnowana tradycja i postępująca technologia, stonowany folklor i szalona popkultura - wszystko to szkicuje wizerunek Nipponu, historycznie i etnologicznie.

Miejscową religią, niezmiennie dominującą w tym wyspiarskim kraju, jest Shintō [神道, również kami-no-michi ('droga bogów')], a ściślej ujmując ludowe Shintō, tj. etniczna wiara w multum bóstw (ogółem określanych mianem kami) rozsianych po dedykowanych świątyniach (shrine) opiekujących się każdym z nich z osobna, choć celebrujących podobne rytuały, ceremonie, festiwale (matsuri). Charakter kami ma być dualistyczny - dzieli je na formy materialne (dowolny reprezentant fauny / flory, element biotopu, artefakt powstały z rzemiosła, ludzki bohater, talent, naturalne czy nadprzyrodzone zjawisko) oraz duchowe (symbole, amulety, święte istoty, odeszłe dusze).

Przed Edo jidai [江戸時代], odpowiednikiem średniowiecza dla tego samego okresu japońskiej chronologii, było Ko-Shintō [古神道] w Jōmon jidai, oparte na oryginalnym starożytnym animizmie, z którego czerpała religia Ainu. Kamui stanowią ekwiwalent kami w ich wierzeniach - hierarchiczne, wyraźnie podzielone na pozytywne i negatywne.
Ainu [アイヌ, również Ezo (蝦夷)] są autochtonami wyspy Hokkaido. Ich przodkowie dotarli na Sachalin i Kuryle (aktualnie jedno i drugie jest częścią terytorium rosyjskiego), a wreszcie na archipelag wysp japońskich ponad 6 tysięcy lat temu, jako lud rybacko-łowiecko-zbieracki przekraczający rejony Azji. Pochodzenie kulturowe Ainu uznaje się za zlepek wielu kultur takich, jak Ochocka, późny Jōmon Satsumon Bunka [擦文文化], głównie zaś epoka obejmująca wspomniany Jōmon jidai [縄文時代], odpowiednik Neolitu dla tego samego okresu japońskiej chronologii. Współcześni Ajnowie, mimo zasiedlania Hokkaido pokoleniami, są mniejszością etniczną, niemalże zupełnie zasymilowaną z resztą natywnych japońskich populacji. Niewielu z nich utrzymało kulturową niezależność.

Rdzenni Ajnowie wierzyli, że ich przodkowie wywodzą się od połączenia bogini z wilkopodobną istotą. Ōkami [jap. 大神] znaczy 'bóg', 'wielki duch' albo 'wilk', jeśli pisane przez 狼.
W Shintō naturę wilka powiązano z łańcuchami górskimi i/lub szczytami gór, poczytywano za posłańca-przewodnika, który pomaga zbłąkanym podróżnikom [jap. 送り狼, okuri-ôkami, w czytaniu 'wilk posłaniec']. Religijni farmerzy pozostawali świadomi wilczej pieczy nad polami ryżowymi poprze wsparcie, ochronę przed dzikami, jeleniami i zającami – rolniczymi szkodnikami, a zarazem zwierzyną łowną w cyrkulacji ekosystemowej. Stąd wilk jako drapieżnik, uważany był za swojskiego pomocnika w bilansie szacowanych strat.

W nowoczesnej Japonii brak przedstawicieli rodzimych gatunków wilka.

  • Canis lupus hattai [jap. 蝦夷狼, Ezo Ōkami ('wilk z Hokkaido')] wyginął prawdopodobnie w 1889. Gatunkowo pochodził od pobratymców z Ameryki Północnej (zamiast od ich Euroazjatyckich krewniaków). Ezo w nazwie historycznie nawiązuje do plemion Ainu, których wyspa o tejże samej nazwie została potem przemianowana na Hokkaido (1869). Pierwotni Ajnowie traktowali wilki na równi z psami, pozwalając im swobodnie się krzyżować, a hybrydowemu potomstwu towarzyszyć po rewirach wilczych siedlisk.
  • Canis lupus hodophilax [jap. 日本狼, Nihon ōkami ('wilk japoński')] odnotowano jako wymarły w 1905. Jego naturalnym środowiskiem były góry wysp Honsiu, Kiusiu i Sikoku. Rozmiarem zbliżony do kojota, o wizualnie psiej posturze sprawił, iż poddawano pod dyskusję jego wilcze pokrewieństwo. Termin 'górski pies' [jap. 山犬, yama inu] ukuto celem odróżnienia od współ-drapieżnika z Hokkaido. Uznany za lokalny relikt po wilku szarym – prymitywną formę, która przetrwała w izolacji. Analiza DNA próbek wykopaliskowych pobranych z różnych obszarów Japonii dowiodła, że jest to podgatunek wilka Euroazjatyckiego z głębi macierzystego kontynentu. Uważa się, że kilka przedstawicieli wymigrowało z Półwyspu Koreańskiego podczas epoki lodowcowej, zasiedlając nowe rejony tuż po odcięciu od kontynentalnych współbratymców, kiedy tylko podniósł się poziom morza w wyniku globalnego ocieplenia.

Teorie wyginięcia obu gatunków wilka z Japonii wciąż stanowią temat polemiki. Począwszy od roku 1732 [jap. 江戸時代, Edo jidai] wścieklizna regularnie dziesiątkowała ograniczoną liczebność tychże zwierząt, a symptomy choroby (agresja, nagły atak na przypadkowy obiekt) okazały się przyczyną, dla której Yama inu przeszedł w synonim wściekłego psa. Następny okres [jap. 明治時代, Meiji-jidai] zastał oba gatunki kompletnie wymarłymi. Był to czas fundamentalnych zmian - modernizacji, otwarcia na relacje zagraniczne, implementacji broni palnej. Pierwotne zwierzęta drapieżne kawałek po kawałku traciły przestrzenie naturalnego habitatu, płoszone przez infrastrukturę i urbanizację, zmuszone do konkurowania z agrokulturą o tereny limitowane wyspiarską lokalizacją. Wraz z rozwojem przemysłu i technologii – oraz tendencji do zapożyczeń – rdzennie japoński, poetycki koncept wilka utrwalony w folklorze stopniowo zastępowano westernistycznym antagonistą.

"The Moon on Musashi Plain" malarstwa Yoshitoshi (1839 - 1892), Japonia.

A jednak, gdzieś w gąszczu rozsianych po Japonii świątynek dedykowanych lokalnym japońskim bóstwom nadal trafić można na kilka typowo poświęconych wilczemu posłańcowi, przewodnikowi albo duchowi rodzinnemu. Przygodnych pomników jest w Japonii więcej – mniej lub bardziej znanych. W wiosce Higashiyoshino (prefektura Nara), na brzegu rzeki Takami znajduje się statua uznawana za replikę ostatniego osobnika populacji japońskiego wilka, sygnowana haiku.

Pomnik wilka, Honsiu, Japonia. /Foto: Archiwum/

Dziki niedźwiedź pożywiający się tuż przy pracujących przy kutrze rybakach wyładowujących łososie na brzeg. Dziki jeleń pasący się w pobliżu rolników pracujących na polu, niczym owca na pastwisku. Dzikie orły bieliki czekające na ryby rzucane im losowo przez wędkujących na lodzie. Mowa o filmie dokumentalnym,[*] o pokazie komensalizmu w ramach bezprecedensowego zjawiska. Pomiędzy kadrami starszy człowiek dokarmia dzikie żurawie mandżurskie - gatunek zagrożony wyginięciem, regionalnie osiadły, onegdaj liczący zaledwie 30 sztuk. Dzisiaj jest ich 1000 na Hokkaido, co czyni tę populację 3 tysięczną globalnie, zatem sumarycznie wszędzie, dokąd rokrocznie migrują.

I walk
With that wolf
That is no more

[*] Wild Japan, BBC Asia, epizod "Hokkaido"

Anglojęzyczną wersję artykułu (z 2018 roku) można znaleźć pod linkiem Wolf in Japan

źródła:
Tresi Nonno; "On Ainu etymology of key concepts of Shintō: tamashii and kami" (2015)
Brett L. Walker, William Cronon; "The Lost Wolves Of Japan" (2009)
John Knight; "On the Extinction of the Japanese Wolf"; Asian Folklore Studies (1997)
Geological evolution of Hokkaido, Japan: an example of collision orogenesis (1982); autorstwa Hakuyu Okada (Institute of Geosciences, Shizuoka University, Japan)
Reconstructing the colonization history of lost wolf lineages by the analysis of the mitochondrial genome (2014); publikacja grupowa
Phylogenetic Analysis of Extinct Wolves in Japan (2011); autorstwa Ishiguro Naotaka (Gifu University Faculty of Applied Biological Sciences)