behawior i ekologia

Wilk europejski [Canis lupus lupus] - nazywany również wilkiem euroazjatyckim - jest kontynentalnym podgatunkiem wilka szarego [Canis lupus]. Wszystkie podgatunki wchodzące w skład tego gatunku należą do psowatych [genus Canis] - rodziny łączącej formy wymarłe (w tym legendarny Canis dirus) oraz żyjące wilki, szakale, kojoty, kaberu etiopskiego, australijskiego dingo i psa domowego, który z wilkiem szarym dzieli wspólnego przodka.

Zaobserwowane osobniki rezydujące na obszarze Polski są z reguły umaszczone na płowy beż, z ciemniejszym brązowo-czarnym grzbietem i zakończeniem ogona, oraz mocno rudym tyłem uszu i głowy.[1] Szatę zmieniają sezonowo - na letnią (sierść pozbawiona podszerstka, optycznie wiotka sylwetka) i zimową (obfite futro, optycznie puszysta sylwetka). Głowa, szeroka czołem, może posiadać jaśniejszą maskę w okolicach wydłużonego pyska, zaś puszysty ogon swobodnie opadając sięga stawów skokowych tylnych łap. Skośnie ustawione oczy są z natury bursztynowego koloru, a proporcjonalnie niewielkie uszy mieszczą się po bokach głowy.
Zachowują charakterystyczną pochyloną sylwetkę i postawę w ruchu, przy czym brak dymorfizmu płciowego (samce i samice nie różnią się wizualnie od siebie), choć samce są nieco większe niż samice (średnio 10-20% stanowi nikłą różnicę). Młode osobniki odróżnia od dorosłych wielkość (są od nich gabarytowo drobniejsze) oraz tonowo ciemniejszy odcień ubarwienia przy porównaniu (do pierwszego roku życia).

W swoim naturalnie dzikim środowisku wilki żyją statystycznie 6 lat.[2]

  • z przyczyn naturalnych

Wskutek nasilenia nieudanych prób zapolowania (w tym wynikających z rozbicia grupy rodzinnej, opcjonalnie z konieczności procedowania samotnych strategii); choroby typu świerzb, wścieklizna, nosówka, parwowiroza (w tym przejmowane od zdziczałych, wolno żyjących psów.

  • na skutek aktywności człowieka

Odstrzał zwierzyny łownej (ingerencja w równowagę ekosystemową); przypadkowy odstrzał dokonany na drapieżniku (w tym wybiórcze rozbicie/dezorganizacja grupy rodzinnej); kłusownictwo (działalność niezgodna z prawem); rozwój agrokultury i transportu kosztem naturalnych zalesień (karczowanie lasów pod pola uprawne i drogi przejazdowe).

W warunkach symulowanych (rezerwat, wilcze sanktuarium, ośrodek badawczy) osobniki tego gatunku dożywają sędziwego wieku sięgającego średnio lat 15-16.[3]

zachowania łowcze (instynktowne)

Zarówno grupowo, jak i w toku polowania jako pojedynczy osobnik, wilk szary stosuje sztywny, wrodzony wzorzec motoryczny pochodzący od sekwencji łowieckiej charakteryzującej zwierzęta drapieżne.

WYPATRYWANIE -> ŚLEDZENIE -> SKRADANIE -> POŚCIG -> POCHWYCENIE (zębami) -> ZABICIE -> ROZERWANIE -> ZJEDZENIE

Jest to zachowanie niezbędne przetrwaniu jednostki i/lub jej nieodchowanego potomstwa (zdobywanie zasobów pożywienia).
Wilki polują głównie o zmierzchu i świcie. Ich oczy zostały ewolucyjnie zaopatrzone w błonę odblaskową  (tapetum lucidum) odbijającą światło zmierzchowe.

zachowania socjalne (komunikacja)

Jako gatunek rozwinięty społecznie, przedstawiciele wilka szarego efektywnie korzystają z wybranych form komunikacji wewnątrzgatunkowej:

  • sygnały chemiczne

Skierowane do innych grup (opcjonalnie stanowiące wiadomość dla pozostałych przechodzących zwierząt) - znaczenie moczem na granicy terytorium (albo w punkcie zazębiania/przecinania z innym); rozdrapywanie podłoża; ocieranie zapachem; pozostawione odchody.

  • sygnały wokalne / posturalne

Rytuały społeczne pomiędzy członkami w grupie (w bezpośrednim kontakcie) jako powitalne wokalizowanie lub na dystans - wycie słyszalne dla innych wilków obecnych w zasięgu 10km, w tym służące: natychmiastowej lokalizacji położenia, jako informacja dla innych o swojej aktywności albo zwołujące resztę grupy zamiarem gotowości do starcia w sytuacjach rozpoznania intruza na terytorium. Bliski kontakt socjalny stanowiące pełen repertuar zawierający sygnały uspokajające, mowę ciała i mimikę pyska w komplecie z wokalizacją w postaci warknięć, skomleń i popiskiwań.
W przypadku konfrontacji stosowane są sygnały grożące (ostrzegawczo przed atakiem) na poczet bezpośredniej konfrontacji z intruzem (obcy wilk, obca grupa) - warczenie, gardłowe poszczekiwanie, pełna gotowość do ataku celem odstraszenia i/lub odwiedzenia, np. od nory z potomstwem. O zasadniczej komunikacji międzygatunkowej decydują instynkt (proces ataku na ofiarę i jej czujność) oraz strategie przeżycia użyte w sytuacji bezpośredniego zagrożenia - kierunkowane strachem (ucieczka, w ostateczności atak).

relacje drapieżnik-ofiara

Wilki są typowymi drapieżnikami o ścisłym, mięsożernym menu (włącznie z wodą niezbędną do przeżycia; z wodopoju korzystają jedynie karmiące samice w okresie laktacji, tuż po narodzinach potomstwa). Waga dorosłych osobników waha się w przedziałach 40-45kg (samce) i około 35kg (samice).
Głównym elementem wilczej diety są duże kopytne ssaki roślinożerne - jeleń, sarna, sporadycznie dzik, rzadko łoś (strategie polowania grupowego). Uzupełnienie stanowią drobne ssaki - bóbr, zając, przygodne gryzonie (realizacja wzorca łowieckiego pojedynczego osobnika).
W obrębie zasiedlonych rewirów wilki zabijają napotkane pośrednie drapieżniki (lis) oraz wałęsające się, nieprzystosowane do dzikich warunków psy i koty. Odpowiednią konkurencją jest dla nich wszystkożerny niedźwiedź brunatny oraz mięsożerny ryś, który (rozważany w kategoriach ekosystemu) nie wchodzi zazwyczaj wilkom w drogę - jego okresem żerowania jest noc, a głównymi ofiarami ptactwo, nadrzewne gryzonie, małe ssaki, zaś z większej zwierzyny sarna (rysie polują z natury samotnie, przestrzegając sztywnych granic własnego rewiru). W aspekcie regulowania populacji roślinożernej fauny żerującej stadnie na okolicznej florze (podstawy definicji kaskady troficznej), wilk szary jest drapieżnikiem szczytowym (apex predator), czyli gatunkiem kluczowym.

reprodukcja

Wilki są zwierzętami społecznymi. Żyją - i funkcjonują łownie - w grupach rodzinnych, złożonych z rokrocznego potomstwa, któremu przewodzi para rodzicielska (jedyna, która się zazwyczaj rozmnaża). Wyjątkowo, na stałe lub czasowo, dołączają niespokrewnione osobniki (np. celem wzbogacenia puli genetycznej), zaś z przyczyn losowych może się ulec zmianie samo przywództwo. Potomstwo osiągające dojrzałość płciową (około 2 roku życia) zwykle z własnego wyboru opuszcza rodziców i młodsze rodzeństwo celem zapoczątkowania własnej grupy, albo by dołączyć do innej.
Wiodąca para rodzicielska z reguły łączy się na całe życie (albo do końca życia jednego z partnerów). Potomstwo przychodzi na świat (kwiecień-maj) po okresie zalotów i reprodukcji (luty), odchowywane przez oboje rodziców w asyście rodzeństwa. Przeżywalność miotu liczącego średnio 5-6 szczeniąt wynosi mniej niż 50% - determinowana przez insekty, wirusy, urazy fizyczne, niekorzystne warunki pogodowe, zdarzenia losowe (np. pożar lasu, powódź, kłusownictwo).

zachowania terytorialne (ochrona zasobów)

Terytorialność wilka szarego wynika z konieczności podziału środowiska występowania populacji zwierzyny łownej między zasiedlające dany obszar grupy rodzinne - każda z nich poluje na wyznaczonym terenie, pilnie strzeżonym przed intruzami. Skłonność do działań obronnych wzrasta w okresie reprodukcji i odchowu potomstwa.

Wilki migrują, pokonując setki i tysiące kilometrów, w poszukiwaniu

  • pożywienia

/brak wystarczająco liczebnej populacji zwierząt kopytnych w dotychczasowym otoczeniu; warunek przetrwania pojedynczego osobnika/pary osobników/szczątkowej grupy/

  • partnerki/partnera

/reprodukcja, założenie nowej lub dołączenie do innej grupy); przekazanie/wzbogacenie puli genetycznej/

  • nowego terytorium

/z powodu braku pożywienia, partnerki/partnera, rozpadu grupy rodzinnej, dowolnej inwazyjnej działalności człowieka/

Populacja wilka w Europie jest monitorowana z ramienia Unii Europejskiej i wolontariuszy, lokalnie poddawana naukowym obserwacjom, wspierana poprzez instalację korytarzy ekologicznych.

[1] źródło informacji: PORADNIK ochrony zwierząt hodowlanych przed wilkami (2016); wyd. Stowarzyszenie dla Natury "WILK"
[2] według raportów pochodzących ze Skandynawii (za SdN "WILK", wyd.2016)
[3] Madadh z WolfWatch UK odeszła w wieku 18 lat