Wilk europejski (Canis lupus lupus) - nazywany również wilkiem euroazjatyckim - jest kontynentalnym podgatunkiem wilka szarego (Canis lupus). Wszystkie podgatunki wchodzące w skład tego gatunku należą do psowatych (genus Canis) - rodziny łączącej formy wymarłe (w tym legendarny Canis dirus) oraz żyjące wilki, szakale, kojoty, kaberu etiopskiego, australijskiego dingo i psa domowego, który z wilkiem szarym dzieli wspólnego przodka.

Zaobserwowane osobniki rezydujące na obszarze Polski są z reguły umaszczone na płowy beż, z ciemniejszym brązowo-czarnym grzbietem i zakończeniem ogona, oraz mocno rudym tyłem uszu i głowy.[1] Zachowują charakterystyczną pochyloną sylwetkę i postawę w ruchu. Szatę zmieniają sezonowo - na letnią (sierść pozbawiona podszerstka) i zimową (obfite futro).
Głowa, szeroka czołem, może posiadać jaśniejszą maskę w okolicach wydłużonego pyska, a puszysty ogon swobodnie opadając sięga stawów skokowych tylnych łap. Skośnie ustawione oczy są z natury bursztynowego koloru. Proporcjonalnie niewielkie uszy mieszczą się po bokach głowy.
Brak dymorfizmu płciowego (samce i samice nie różnią się wizualnie od siebie) poza tym, że samce są nieco większe niż samice (o średnio 10-20%). Młode osobniki odróżnia od dorosłych wielkość (są od nich gabarytowo drobniejsze) i trochę ciemniejszy odcień ubarwienia (do pierwszego roku życia).

W swoim naturalnie dzikim środowisku wilki żyją statystycznie 6 lat[2]
– z przyczyn naturalnych -> wskutek nasilenia nieudanych prób zapolowania (w tym wynikających z rozbicia grupy rodzinnej, opcjonalnie z konieczności procedowania samotnych strategii); choroby typu świerzb, wścieklizna, nosówka, parwowiroza (w tym przejmowane od zdziczałych, wolno żyjących psów)
– na skutek aktywności człowieka -> odstrzał zwierzyny łownej (ingerencja w równowagę ekosystemową); przypadkowy odstrzał dokonany na drapieżniku (w tym wybiórcze rozbicie/dezorganizacja grupy rodzinnej); kłusownictwo (działalność niezgodna z prawem); rozwój agrokultury i transportu kosztem naturalnych zalesień (karczowanie lasów pod pola uprawne i drogi przejazdowe).
W warunkach symulowanych (rezerwat, wilcze sanktuarium, ośrodek badawczy) wilki dożywają sędziwego wieku sięgającego średnio lat 15-16.[3]

  • zachowania łowcze (instynktowne)

Zarówno grupowo, jak i w toku polowania jako pojedynczy osobnik, wilk szary stosuje sztywny, wrodzony wzorzec motoryczny pochodzący od sekwencji łowieckiej charakteryzującej zwierzęta drapieżne.

WYPATRYWANIE -> ŚLEDZENIE -> SKRADANIE -> POŚCIG -> POCHWYCENIE (zębami) -> ZABICIE -> ROZERWANIE -> ZJEDZENIE

Jest to zachowanie niezbędne przetrwaniu jednostki i/lub jej nieodchowanego potomstwa (zdobywanie zasobów pożywienia).
Wilki polują głównie o zmierzchu i świcie. Ich oczy zostały ewolucyjnie zaopatrzone w błonę odblaskową odbijającą światło zmierzchowe (tapetum lucidum).

  • zachowania socjalne (komunikacja)

Jako gatunek rozwinięty społecznie, przedstawiciele wilka szarego efektywnie korzystają z wybranych form komunikacji wewnątrzgatunkowej:
sygnały chemiczne
-> dla innych grup (opcjonalnie stanowiące wiadomość dla pozostałych przechodzących gatunków) - znaczenie moczem na granicy terytorium (albo w punkcie zazębiania/przecinania z innym); rozdrapywanie podłoża; ocieranie zapachem; pozostawione odchody.
sygnały wokalne
-> pomiędzy członkami grupy, na odległość - wycie słyszalne dla innych wilków na dystans sięgający 10km; służące natychmiastowej lokalizacji położenia, jako ostrzeżenie dla obcych o swojej aktywności, a w sytuacjach rozpoznania intruza na terytorium zwołujące resztę grupy zamiarem gotowości do walki w obronie.
-> podczas bezpośredniej konfrontacji z intruzem (obcy wilk, obca grupa) - warczenie, gardłowe poszczekiwanie, pełna gotowość do ataku celem odstraszenia i/lub odwiedzenia, np. od nory z potomstwem.
sygnały posturalne
-> pomiędzy członkami grupy, bliski kontakt socjalny - pełen repertuar zawierający sygnały uspokajające, mowę ciała i mimikę pyska w komplecie z wokalizacją w postaci warknięć, skomleń i popiskiwań.
O zasadniczej komunikacji międzygatunkowej decydują instynkt (proces ataku na ofiarę i jej czujność) oraz strategie przeżycia użyte w sytuacji bezpośredniego zagrożenia - kierunkowane strachem (ucieczka, w ostateczności atak).

  • zachowania terytorialne (ochrona zasobów)

Terytorialność wilka szarego wynika z konieczności podziału środowiska występowania populacji zwierzyny łownej między zasiedlające dany obszar grupy rodzinne - każda z nich poluje na wyznaczonym terenie, pilnie strzeżonym przed intruzami. Skłonność do działań obronnych wzrasta w okresie reprodukcji i odchowu potomstwa.

  • reprodukcja

Wilki są zwierzętami społecznymi. Żyją - i funkcjonują łownie - w grupach rodzinnych, złożonych z rokrocznego potomstwa, któremu przewodzi para rodzicielska (jedyna, która się rozmnaża). Wyjątkowo, na stałe lub czasowo, dołączają niespokrewnione osobniki (np. celem wzbogacenia puli genetycznej), zaś z przyczyn losowych może się ulec zmianie samo przywództwo. Potomstwo osiągające dojrzałość płciową (około 2 roku życia) zwykle z własnego wyboru opuszcza rodziców i młodsze rodzeństwo celem zapoczątkowania własnej grupy, albo by dołączyć do innej.
Wiodąca para rodzicielska łączy się na całe życie (albo do końca życia jednego z partnerów). Potomstwo przychodzi na świat (kwiecień-maj) po okresie zalotów i reprodukcji (luty), odchowywane przez oboje rodziców w asyście rodzeństwa. Przeżywalność miotu liczącego średnio 5-6 szczeniąt wynosi mniej niż 50% - determinowana przez insekty, wirusy, urazy fizyczne, niekorzystne warunki pogodowe, zdarzenia losowe (np. pożar lasu, powódź, kłusownictwo).

  • relacje drapieżnik-ofiara

Wilki są typowymi drapieżnikami o ścisłym, mięsożernym menu (włącznie z wodą niezbędną do przeżycia; z wodopoju korzystają jedynie karmiące samice w okresie laktacji, tuż po narodzinach potomstwa). Waga dorosłych osobników waha się w przedziałach 40-45kg (samce) i około 35kg (samice).
Głównym elementem wilczej diety są duże kopytne ssaki roślinożerne - jeleń, sarna, sporadycznie dzik, rzadko łoś (strategie polowania grupowego). Uzupełnienie stanowią drobne ssaki - bóbr, zając, przygodne gryzonie (realizacja wzorca łowieckiego pojedynczego osobnika).
W obrębie zasiedlonych rewirów wilki zabijają napotkane pośrednie drapieżniki (lis) oraz wałęsające się, nieprzystosowane do dzikich warunków psy i koty. Odpowiednią konkurencją jest dla nich wszystkożerny niedźwiedź brunatny oraz mięsożerny ryś, który (rozważany w kategoriach ekosystemu) nie wchodzi zazwyczaj wilkom w drogę - jego okresem żerowania jest noc, a głównymi ofiarami ptactwo, nadrzewne gryzonie, małe ssaki, zaś z większej zwierzyny sarna (rysie polują z natury samotnie, przestrzegając sztywnych granic własnego rewiru).

Wilk szary jest drapieżnikiem szczytowym (apex predator) - gatunkiem kluczowym w aspekcie regulowania populacji roślinożernej fauny żerującej stadnie na okolicznej florze (baza definicji kaskady troficznej).

  • dyspersja

Wilki migrują, pokonując setki i tysiące kilometrów, w poszukiwaniu
– pożywienia -> brak wystarczająco liczebnej populacji zwierząt kopytnych w dotychczasowym otoczeniu; warunek przetrwania pojedynczego osobnika/pary osobników/szczątkowej grupy
– partnerki/partnera -> reprodukcja, założenie nowej lub dołączenie do innej grupy); przekazanie/wzbogacenie puli genetycznej
– nowego terytorium -> z powodu braku pożywienia, partnerki/partnera, rozpadu grupy rodzinnej, dowolnej inwazyjnej działalności człowieka.

Populacja wilka w Europie jest monitorowana z ramienia Unii Europejskiej i wolontariuszy, lokalnie poddawana naukowym obserwacjom, wspierana poprzez instalację korytarzy ekologicznych.


[1] źródło informacji: Stowarzyszenie dla Natury WILK
[2] według raportów pochodzących ze Skandynawii
[3] Madadh z WolfWatch UK odeszła w wieku 18 lat